Over de grens

Bron: Staatsbosbeheer
Afd. Communicatie en Marketing Postbus 1300 - 3970 BH Driebergen 1998 Auteursrecht voorbehouden

Grenzeloze natuur

Hartelijk welkom bij deze fietstocht door het natuurontwikkelingsgebied de Gelderse Poort. In dit gebied, dat zich uitstrekt tussen Arnhem, Nijmegen en Emmerich, werkt Staatsbosbeheer samen met andere organisaties aan het ontwikkelen van de natuur en het vergroten van de oppervlakte natuurgebied. Bestaande natuurgebieden breiden zich uit en nieuwe gebieden worden opgekocht. De natuur mag hier haar gang gaan. Waar nodig helpt de mens een handje, in de hoop dat de planten en dieren die hier van nature thuishoren weer terugkomen.
'Over de grens' is een fietsroute van 30 kilometer,
die door twee fraaie gebieden in Duitsland voert: Salmorth en de Duffelt. De tocht duurt ongeveer 3 uur. Het schiereiland Salmorth is bereikbaar met een veerboot over de Altrhein. Het veer vaart continu op maandag t/m vrijdag van 6.00 tot 21.45 uur; op zaterdag van 7.00 tot 22.45 uur en op zon- en feestdagen van 8.00 tot 22.45 uur. Langs de route zijn verschillende uitspanningen aanwezig. Salmorth is een uitgestrekt buitendijks gebied. Letterlijk betekent het: 'plaats waar zalm voorkomt'. De zalm is hier overigens door vervuiling van de Rijn lange tijd weg geweest, maar de laatste jaren wordt ze af en toe weer gesignaleerd. De route voert door de oude vesting Schenkenschanz en over het stille schiereiland.
De Duffelt is het aan de Nederlandse ooijpolder grenzende gebied. Het is een oud cultuurlandschap. Karakteristiek zijn de boerderijen op pollen (terpen), de kronkelige weggetjes met populieren lanen en de vele heggen. Het gebied is uitgestrekt en erg rustig. Het woord Duffelt stamt mogelijk af van het Romeinse 'Rhenus dufluvius', wat'tweestromen- Rijn' betekent. Het is dus het gebied waar de Rijn zich splitst in Beneden-Rijn en Waal.

Start:
De route begint bij het Natuurinformatiecentrum Grenspost Gelderse Poort van Staatsbosbeheer, Rijndijk 5-6 in Millingen aan de Rijn. Ga langs het informatiecentrum de dijk af naar beneden. Eerste pad linksaf (Ons Genoegenpad). Aan het eind van het pad linksaf en de dijk op. Naar rechts over de Rijndijk en deze blijven volgen.

A. Deze dijk is in 1995 verzwaard. Tijdens het hoogwater van januari-februari 1995 was dit een zwakke plek in de waterkering. De dijk is toen niet doorgebroken, maar met de verzwaring kon niet langer worden gewacht. Rechts van de dijk ziet u een klein watertje. Het is een kolk of wiel, een stille getuige van een dijkdoorbraak in het verleden. Op en rond de rivier leven veel vogels. Wellicht ziet u aalscholvers over de Rijn vliegen. Het zijn viseters, die in het verleden door de mens sterk werden vervolgd. Toen de kwaliteit van het rivierwater steeds verder verslechterde, verdwenen de aalschol- vers uit het rivierengebied. Nu zijn ze weer terug. De waterkwaliteit verbetert langzaam en ze worden
door de mens met rust gelaten. Hun broedkolonie ligt in een wilgenbos aan de rivier, niet ver van het informatiecentrum.
U passeert de Duitse grens en het dorpje Bimmen. Verder over de dijk richting Keeken. Keeken is te herkennen aan de kleine witte kerk met ui-vormige torenspits.
B. Links ziet u de monding van de Altrhein. De Altrhein is een oude rivierarm, ook wel strang genoemd. Verschillende soorten vissen zwemmen 9s zomers vanuit de rivier de strang in om kuit te schieten. De jonge visjes groeien op in het ondiepe water. Op de Altrhein overwinteren verschillende soorten eenden uit het hoge noorden, zoals nonnentjes en grote zaagbekken. Net als aalscholvers eten ze vis.
Volg het fietspad over de dijk. Sla bij de grote weg linksaf en volg het fietspad tot aan de afslag
'Fähre Schenkenschanz, bij Düffelward. Neem het veer over de Altrein en fiets door de hoofdstraat van Schenkenschanz

C. Schenkenschanz is een vesting, gebouwd in 1586. De splitsing tussen Rijn en Waal lag toen hier, het was dus een militair strategisch punt. Omdat Schenkenschanz in de uiterwaarden ligt heeft men rond het dorp een eigen dijk aangelegd. De toegangswegen zijn afsluitbaar met zware deuren. Bij hoogwater loopt schiereiland Salmorth onder water en Schenkenschanz wordt dan een eiland in een grote watermassa.
Na Schenkenschanz de verharde weg blijven volgen. Er volgt een stuk onverhard pad, dat weer overgaat in verharde weg.
D. Salmorth is een voorbeeld van hoe men in Duitsland natuur in de uiterwaarden combineert met een agrarische bestemming. Het gebied heeft de status 'Naturschutzgebiet'. Tot op zekere hoogte stemmen de boeren hun bedrijfsvoering af op behoud van flora en fauna, waarvoor zij van de overheid een vergoeding ontvangen. Een voorbeeld: het gras wordt pas laat in het seizoen gemaaid, om de weidevogels te sparen. Op Salmorth zijn op verschillende plaatsen kleine hoogteverschillen te zien. Het zijn restanten van oude stroomgeulen en -ruggen. In de meeste uiterwaarden zijn deze natuurlijke hoogteverschillen geëgaliseerd ten behoeve van de landbouw. Hier zijn ze nog bewaard gebleven. Door de afwisseling van hoog-laag en droog-nat, groeien hier veel soorten planten, zoals kruisdistel, margriet en knikkende distel. De zaden worden door de rivier aangevoerd en blijven na hoogwater in de uiterwaard achter. Let ook op de oude eiken op de plaats waar de onverharde weg begint. Ze staan op een oeverwal, net hoog genoeg om bij hoogwater niet te langdurig onder water te staan, zodat ze het hier uit kunnen houden. De meest bijzondere vogel van Salmorth is de kwartelkoning. Het is een geheimzinnige en bedreigde ralachtige. Deze vogel broedt later in het seizoen dan andere weidevogels en bij is dan ook het meest gebaat bij laat maaien. Hij gedijt alleen in kruidenrijke graslanden. De kwartelkoning is een nachtvogel die zich zelden laat zien. Andere weidevogels, zoals grutto's, tureluurs, kieviten en patrijzen zult u gemakkelijker te zien krijgen. Let in de winter op de grote groepen ganzen die hier vaak op de graslanden verblijven.
Bij de spijsoliefabriek buigt de weg naar rechts. Fiets langs de oude ijzeren spoorbrug, neem dan de brug over de Altrhein naar Griethausen.

E. Voordat u van de rivier afbuigt heeft u een mooi uitzicht over de Rijn. De heuvelrug aan de overkant is de Elterberg, met de kerktoren van Elten. Samen met de heuvelrug tussen Nijmegen en Kleef, die u
straks vanuit de Duffelt goed kunt zien, vormt deze als het ware een poort, waardoor de Rijn Gelderland binnenstroomt. Vandaar de naam 'Gelderse Poort'.
In Griethausen rechtsaf de dijk op. Deze blijven volgen tot de sluis in Wardhausen.
F. Via de sluis kunnen schepen vanaf de Altrhein het Spoykanal opvaren. Het Spoykanal is gegraven als verbinding tussen de Rijn en de stad Kleef.
Direct na de sluis rechts aanhouden, over de dijk. Na 100 meter ziet u aan uw linkerhand een parkje liggen. In dit parkje staat het Johanna von Sebus Denkmal.
G. Johanna von Sebus leefde eind achttiende eeuw in Brienen. Tijdens een dijkdoorbraak in januari 1791, als gevolg van ijsgang op de Rijn, redde zij verschillende mensen uit het water. Ze verdronk daarbij zelf op 17-jarige leeftijd. In 1811, tijdens de Franse bezetting, werd voor haar dit monument opgericht. Tevens werd aan haar de 'witte roos' toegekend. In het toenmalige Frankrijk was het gebruikelijk op deze wijze meisjes te onderscheiden die een bijzonder dappere daad hadden verricht. De witte roos is op het monument te zien.
Weer terugfietsen richting sluis. Voor de sluis rechtsaf, langs het Spoykanal. Volg de weg naar Rindern. In Rindern eerste weg rechts (Drususdeich), om de Willibrordherk heen. Voorbij de kerk naar rechts, de Drususdeich 2 kilometer blijven volgen. Dan afslag Röstendalstrasse (linksaf) tot in Düffelward.
H. De Drususdeich is een oude rivierdijk met enkele fraaie kolken. Rechts passeert u het kasteel Gut Hohenfeld. In 1825 begon men hier met de produktie van Hollandse kaas, wat het in die tijd noodlijdende zuivelambacht nieuw leven inblies.

In Düffelward linksaf, langs de kerk. Rechtdoor en de grote weg (Stegstrasse) oversteken. Na 1 kilometer bij T-splitsing rechtsaf de verharde weg blijven volgen. Weg maakt enkele scherpe bochten; negeer afslag naar Düffelward. Neem afslag rechts naar Keeken (met bordje aangegeven). Na 500 meter linksaf (Dingdung). Deze 3 kilometer blijven volgen tot aan kruispunt met een grotere weg (Millingerstrasse). Op dit kruispunt staat een kruisbeeld.
I. U bent hier midden in de Duffelt. De Duffelt ligt lager dan het stroombed van de Rijn. Pas in deze eeuw slaagde men erin de loop van de rivier door dijken geheel vast te leggen. Daarvóór waren dijk doorbraken en overstromingen heel gewoon. De meeste dorpen zijn gebouwd op oeverwallen of oude rivierduinen, die wat hoger liggen. Boerderijen zijn op terpen gebouwd, in deze streek 'pollen' genaamd. Elke boerderij had wel een bootje op het erf. Een overstroming kon een jaar werk ongedaan maken, maar bracht ook een laagje vruchtbare klei op de velden. De laatste overstromingen waren in 1926 en 1945. In 1945 bliezen de Duitsers bewust enkele dijken op, om de oprukkende Geallieerden tegen te houden. Kenmerkend in het landschap zijn de kronkelige weggetjes, de populieren lanen en de heggen. Veel weggetjes zijn oude, in onbruik geraakte dijken. De populieren lanen dienden als oriëntatiebaken bij overstromingen. Lange tijd bestond in de Duffelt het gebruik om bij de geboorte van een zoon twintig populieren te planten. Het hout werd gekapt en verkocht als de zoon de huwbare leeftijd had bereikt. Met de opbrengst kon het huwelijk worden betaald. Het hout werd gebruikt in de klompen- industrie. De slee- en meidoornheggen hadden een functie als veekering. Door de komst van het prikkeldraad zijn de heggen voor het agrarisch bedrijf overbodig geworden. Tegenwoordig zijn de heggen beschermd vanwege hun grote waarde voor natuur en landschap. Er leven vele dieren, zoals bunzingen, wezels, hermelijnen, grasmussen en geelgorzen. Let ook op reeën. Ze grazen graag op grasland, in de beschutting van de heggen. Ongetwijfeld zal ook een buizerd uw pad kruisen. Hun horsten bevinden zich meestal in een hoge populier. 's Winters is de Duffelt, samen met de omliggende gebieden, één van de belangrijkste ganzenpleisterplaatsen van West-Europa.
Bij het kruisbeeld rechtsaf (Millingerstrasse). Na 1 kilometer, in de bocht (bij witte schuur), linksaf en meteen weer naar rechts (de half verharde Hoefse- weg). Einde weg rechts (Burg. van Gilsstraat in Millingen). Kruispunt oversteken, rechtdoor de Weth. Koendersstraat in. Linksaf de Steenstraat in en doorfietsen tot aan het informatiecentrum.
J. Aan de Millingerstrasse staat rechts van de weg een oude boerderij. De schuur, direct aan de weg, heeft opvallende hoogwatermuren.
Informatie:
U vindt uitgebreide informatie over de Gelderse Poort en natuurontwikkeling in het
natuurinformatiecentrum van Staatsbosbeheer.
Adres: Natuurinformatiecentrum Grenspost Gelderse Poort Rijndijk 5-6, Millingen, tel. 0481-434176.
In Kekerdom beheert Staatsbosbeheer samen met het Wereld Natuur Fonds een meer eenvoudig informatieceentrum, dat speciaal gericht is op de Millingerwaard.
Adres: Wapen van Kekerdom Weverstraat 94, Kekerdom.